Αρχαίοι τόποι της Μικράς Ασίας

Από τα λιμάνια της Ιωνίας και τους λαξευτούς τάφους της Λυκίας έως την πρωτεύουσα των Χετταίων και τις βραχοεκκλησιές της Καππαδοκίας, τα μνημεία της Μικράς Ασίας αφηγούνται μια ιστορία χιλιάδων ετών. Η περιήγηση που ακολουθεί συγκεντρώνει 89 θέματα, από ολόκληρες πόλεις και προϊστορικούς οικισμούς έως μεμονωμένα ιερά και μνημεία.

Η παρουσίαση στην οποία βασίζεται το άρθρο

Αφετηρία του άρθρου είναι η τουρκόγλωσση παρουσίαση Antik Yerleşimler («Αρχαίοι οικισμοί»), η οποία φέρει την υπογραφή της Funda Kalaycıoğlu στην καταληκτική διαφάνεια. Το αρχείο φέρει την ονομασία THE GREEK TURKEY.pps. Τα κείμενα αποδόθηκαν συνοπτικά στα ελληνικά και οργανώθηκαν κατά περιοχή. Οι αναφορές στις εγγραφές μνημείων επικαιροποιήθηκαν με βάση τον επίσημο κατάλογο της UNESCO.

Πηγές για τις εγγραφές της UNESCO και τις φωτογραφίες

Περιεχόμενα

Ιωνία, Αιολίδα, Τρωάδα και Προποντίδα

Από την Έφεσο και τη Μίλητο έως την Πέργαμο και την Τροία, τα μνημεία των δυτικών ακτών της Μικράς Ασίας μαρτυρούν τη σημασία των πόλεων του Αιγαίου, των λιμανιών τους και των κοινών ιερών τους.

Έφεσος

Η περιοχή του Σελτσούκ κατοικήθηκε ήδη από τη Νεολιθική περίοδο. Η ελληνιστική πόλη συνδέεται με τον Λυσίμαχο και στα ρωμαϊκά χρόνια εξελίχθηκε σε σπουδαίο λιμάνι και διοικητικό κέντρο της Ασίας. Ο ναός της Αρτέμιδος συγκαταλεγόταν στα Επτά Θαύματα της αρχαιότητας. Από τη ρωμαϊκή πόλη ξεχωρίζουν η Βιβλιοθήκη του Κέλσου και το Μεγάλο Θέατρο. Οι διαδοχικές μετακινήσεις του οικισμού εξηγούν τη μεγάλη έκταση των καταλοίπων.

Έφεσος — Η Βιβλιοθήκη του Κέλσου.
Έφεσος — Η Βιβλιοθήκη του Κέλσου. Dagmar Hollmann / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.

Μίλητος

Στο σημερινό Μπαλάτ, η Μίλητος διατηρεί ίχνη μυκηναϊκής παρουσίας. Η παράδοση συνδέει την ιωνική εγκατάσταση με τον Νηλέα. Η πόλη διέθετε τέσσερα λιμάνια και άκμασε τον 7ο και τον 6ο αιώνα π.Χ., με αποικίες στη Μεσόγειο και στον Εύξεινο Πόντο. Τα πιο επιβλητικά ορατά κατάλοιπα ανήκουν κυρίως στους ρωμαϊκούς χρόνους, ανάμεσά τους το θέατρο, τα λουτρά της Φαυστίνας και οι αγορές.

Δίδυμα

Το ιερό του Απόλλωνα κοντά στα Σώκια συνδεόταν με τη Μίλητο. Οι ανασκαφές έδειξαν ότι στην περιοχή υπήρχε και οικισμός. Η παρουσίαση διακρίνει τον αρχαϊκό ναό του 6ου αιώνα π.Χ. από το μεταγενέστερο ελληνιστικό οικοδόμημα, του οποίου η ανέγερση άρχισε μετά την εκστρατεία του Αλεξάνδρου.

Πριήνη

Η ιωνική πόλη κοντά στα Σώκια διατηρεί θέατρο, αγορά, βουλευτήριο, γυμνάσια, οικίες, νεκρόπολη και βυζαντινή εκκλησία. Ξεχωρίζει ο ναός της Αθηνάς. Η παρουσίαση αναφέρει επίσης ιερά της Δήμητρας, του Διός και αιγυπτιακών θεοτήτων.

Σμύρνη

Στην ευρύτερη περιοχή της σημερινής Σμύρνης οι ανασκαφές έχουν φέρει στο φως και νεολιθικούς οικισμούς. Η αρχαία Σμύρνη οχυρώθηκε κατά την Εποχή του Σιδήρου και ανέπτυξε εμπορική και πολιτική δραστηριότητα, ιδιαίτερα από τον 7ο αιώνα π.Χ. Στον χώρο του ναού της Αθηνάς βρέθηκαν αναθήματα με επιγραφές και πρώιμα αρχιτεκτονικά μέλη.

Κλαζομενές

Ιωνική πόλη στα Βουρλά και πατρίδα του Αναξαγόρα. Η παρουσίαση αναφέρει μετακίνηση των κατοίκων στο νησί της Καραντίνας κατά τις συγκρούσεις με τους Πέρσες. Κατά την παράδοση, ο Αλέξανδρος συνέδεσε το νησί με τη στεριά. Στους ρωμαϊκούς χρόνους η πόλη παρέμεινε εμπορικό κέντρο.

Κολοφών και Νότιον

Η Κολοφών, μία από τις δώδεκα ιωνικές πόλεις, διέθετε στόλο και ιππικό. Όταν καταστράφηκε από τον Λυσίμαχο, ενισχύθηκε το γειτονικό Νότιον. Η παρουσίαση συνδέει την περιοχή με τη διεκδίκηση της καταγωγής του Ομήρου και με το μαντείο του Απόλλωνα στην Κλάρο.

Μυούς

Η μικρή πόλη ανήκε στο Κοινό των Ιώνων. Ο Ηρόδοτος αναφέρει ότι ο περσικός στόλος αγκυροβόλησε στα ανοικτά της το 499 π.Χ. Οι έρευνες εντόπισαν κατάλοιπα ναού του Διονύσου, αρχαϊκά τείχη και βυζαντινή οχύρωση.

Πανιώνιο

Κοινό ιερό των Ιώνων στη χερσόνησο του όρους Μυκάλη. Οι συγκεντρώσεις και οι εορτές των Ιώνων μνημονεύονται από τον Ηρόδοτο και τον Στράβωνα. Η παρουσίαση αναφέρει ότι οι εορτές μεταφέρθηκαν αργότερα στην Έφεσο.

Φώκαια

Ιωνική πόλη στο σημερινό Φότσα, με δύο λιμάνια και ναυτική παράδοση. Η παρουσίαση αναφέρει μικρή συμμετοχή στην Ιωνική Επανάσταση και παρακμή της ναυτικής της ισχύος κατά την περσική κυριαρχία.

Αλλιανοί

Στη θερμή πηγή του Πασαϊλιτζά, στην περιοχή της Σμύρνης, αναπτύχθηκε λουτρικό συγκρότημα, κυρίως κατά την εποχή του Αδριανού. Η παρουσίαση αναφέρει γέφυρες, δρόμους, οικοδομικές νησίδες, πρόπυλο και νυμφαίο, καθώς και εκκλησίες και παρεκκλήσια της βυζαντινής περιόδου.

Αιγαί της Αιολίδας

Στο Κιοσελέρ της Μαγνησίας, η πόλη κατείχε δεσπόζουσα θέση σε βραχώδη λόφο. Ήταν μία από τις δώδεκα αιολικές πόλεις που μνημονεύει ο Ηρόδοτος. Στους ελληνιστικούς χρόνους αναπτύχθηκε ως εμπορικό κέντρο. Η παρουσίαση αναφέρει πολυώροφη αγορά, βουλευτήριο, θέατρο, στάδιο και ναό της Δήμητρας.

Άσσος

Λιμενική πόλη στο Μπεχράμκαλε, συνδεδεμένη με αποίκους από τη Λέσβο. Ο Αριστοτέλης έζησε και δίδαξε στην Άσσο. Σώζονται εκτεταμένα τμήματα των τειχών και στην ακρόπολη δεσπόζει ο αρχαϊκός δωρικός ναός της Αθηνάς.

Πέργαμος

Η πόλη στο σημερινό Μπέργαμα έγινε πρωτεύουσα του ομώνυμου βασιλείου και ένα από τα σημαντικότερα πνευματικά κέντρα της ελληνιστικής εποχής. Στην ακρόπολη χτίστηκαν ανάκτορα, ναοί και θέατρο. Ξεχώρισε για τη βιβλιοθήκη της και για τα έργα που συνδέονται με τον Ευμένη Β΄. Ο Άτταλος Γ΄ κληροδότησε το βασίλειό του στη Ρώμη. Η πόλη υπήρξε αργότερα επισκοπική έδρα και μνημονεύεται ανάμεσα στις επτά Εκκλησίες της Αποκάλυψης.

Τροία

Στο Χισαρλίκ των Δαρδανελλίων, τα διαδοχικά στρώματα της Τροίας καλύπτουν χιλιετίες κατοίκησης. Η παρουσίαση συσχετίζει την έκτη ή την έβδομη φάση με την παράδοση του Τρωικού Πολέμου. Η όγδοη φάση αντιστοιχεί στο ελληνικό Ίλιον και η ένατη στη ρωμαϊκή πόλη. Αναφέρεται επίσης η διαδρομή των ευρημάτων του Σλήμαν από την Ελλάδα στο Βερολίνο και έπειτα στη Ρωσία.

Δασκύλειο

Η θέση στο Χισάρτεπε της Πανόρμου έδωσε κατάλοιπα της φρυγικής και λυδικής περιόδου. Τον 5ο και τον 4ο αιώνα π.Χ. το Δασκύλειο υπήρξε κέντρο περσικής σατραπείας. Στους βυζαντινούς χρόνους χρησιμοποιήθηκε ως οχυρή θέση.

Η Έφεσος εγγράφηκε στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO το 2015 και η Πέργαμος το 2014. Η Τροία είναι εγγεγραμμένη από το 1998. UNESCO World Heritage Centre.

Καρία, Λυδία και κοιλάδα του Μαιάνδρου

Στην Καρία και στις κοιλάδες της δυτικής Ανατολίας, οι πόλεις της ακτής συναντούν τους οικισμούς της ενδοχώρας. Τα ιερά, οι αγορές και τα θέατρα δείχνουν πώς μεταβλήθηκε το τοπίο από τους αρχαϊκούς έως τους βυζαντινούς χρόνους.

Αφροδισιάδα

Κοντά στο Καρατζάσου του Αϊδινίου, η πόλη της Καρίας γνώρισε τη μεγαλύτερη ακμή της στα ρωμαϊκά χρόνια. Από τον 1ο αιώνα π.Χ. έως τον 5ο αιώνα μ.Χ., σύμφωνα με την παρουσίαση, ξεχώρισε για τη γλυπτική της. Ο ναός της Αφροδίτης και οι τελετές προς τιμήν της έδωσαν στην πόλη τη φήμη της. Η τοπική σχολή γλυπτικής έγινε γνωστή για τα μαρμάρινα έργα της. Στα σωζόμενα κατάλοιπα συγκαταλέγονται τα λουτρά του Αδριανού, η αγορά με τη μεγάλη δεξαμενή, ο ναός, το στάδιο, το θέατρο, το ωδείο και το επισκοπικό μέγαρο.

Αλικαρνασσός

Στο σημερινό Μπόντρουμ, η Αλικαρνασσός έγινε πρωτεύουσα της Καρίας επί Μαυσώλου. Το ταφικό μνημείο του, συνδεδεμένο με την Αρτεμισία Β΄, ήταν ένα από τα Επτά Θαύματα. Τμήματα της ζωφόρου βρίσκονται στο Βρετανικό Μουσείο. Στην πόλη διακρίνονται η Πύλη της Μύνδου, τείχη, τάφοι, θέατρο και το μεταγενέστερο κάστρο των Ιωαννιτών.

Κνίδος

Στη χερσόνησο της Ντάτσα, η Κνίδος συνδέεται με τον Εύδοξο, τον ιατρό Ευρυφώντα και τον Σώστρατο, αρχιτέκτονα του Φάρου της Αλεξάνδρειας. Ο Στράβων παρομοιάζει την κλιμακωτή της διάταξη με θέατρο. Η παρουσίαση αναφέρει δύο θέατρα, ωδείο και ιερά του Απόλλωνα και της Αφροδίτης.

Καύνος

Παλαιό λιμάνι στην περιοχή του Κιοϊτζεΐζ που σήμερα απέχει από τη θάλασσα. Για την πόλη έγραψαν ο Ηρόδοτος, ο Στράβων και ο Οβίδιος. Πέρα από τους λαξευτούς τάφους, διακρίνονται τείχη, στοά, αγορά, κρήνη, λουτρά, θέατρο και ναοί.

Μύλασα

Η πόλη της Καρίας, στο σημερινό Μίλας, αναπτύχθηκε από τους πρόποδες του βουνού προς την πεδιάδα. Ο ναός του Καρίου Διός και η γειτνίαση με το ιερό του Λαβρανδείου Διός ενίσχυσαν τη θρησκευτική της σημασία. Στους βυζαντινούς χρόνους ήταν επισκοπική έδρα.

Στρατονίκεια της Καρίας

Η πόλη βρίσκεται στο Εσκιχισάρ. Ο Στράβων αναφέρεται στα οικοδομήματά της. Η παρουσίαση συνδέει τη νομισματοκοπία της με την απαλλαγή από τη ροδιακή κυριαρχία. Σώζονται τείχη, πύλη, κρήνη, κιονοστόλιστη οδός, γυμνάσιο, βουλευτήριο, λουτρά, θέατρο και ναός.

Λάγινα

Καρικό ιερό της Εκάτης κοντά στο Γιαταγάν. Το συγκρότημα περιλάμβανε πρόπυλο, ιερά οδό, βωμό, περίβολο, δωρικές στοές και τον ναό. Τα ευρήματα στην ευρύτερη περιοχή μαρτυρούν κατοίκηση από την Πρώιμη Εποχή του Χαλκού.

Αλάβανδα

Καρική πόλη κοντά στο Τσινέ του Αϊδινίου, γνωστή για την καλλιτεχνική της παράδοση. Άρχισε να κόβει νομίσματα στις αρχές του 3ου αιώνα π.Χ. Σώζονται τείχη, βουλευτήριο, αγορά, θέατρο, ρωμαϊκά λουτρά και μνημειακοί τάφοι. Ο Βιτρούβιος μνημονεύει τον ναό του Απόλλωνα.

Άλινδα

Σημαντική πόλη της Καρίας, κοντά στο Καρπούζλου. Κατά τον Στράβωνα, η Άδα, κόρη του Εκατόμνου, εγκαταστάθηκε εκεί όταν ο αδελφός της Πιξώδαρος την εκδίωξε από την Αλικαρνασσό. Η Άλινδα έκοβε δικό της νόμισμα έως τον 3ο αιώνα μ.Χ. και στους βυζαντινούς χρόνους υπήρξε έδρα επισκοπής που υπαγόταν στην Αφροδισιάδα.

Αμυζών

Η θέση κοντά στο Κοτσαρλί είναι γνωστή και ως «Κάστρο του Μαζίν». Η παρουσίαση τη συνδέει με τα οχυρά της καρικής ενδοχώρας. Διακρίνονται κατάλοιπα θεάτρου, αγοράς, νυμφαίου και ιερού της Αθηνάς στην ακρόπολη. Έχουν βρεθεί και αρχαία νομίσματα.

Κεδρεαί

Στο νησί Σεδίρ, κοντά στο Μαρμαρίς, σώζονται οχυρωμένα κατάλοιπα, μικρό θέατρο και αγορά. Η παρουσίαση αναφέρει χριστιανική βασιλική πάνω στα θεμέλια ναού του Απόλλωνα. Επιγραφές μαρτυρούν αγώνες προς τιμήν του θεού.

Γέργα

Η θέση κοντά στο Τσινέ διατηρεί κατάλοιπα που η παρουσίαση ανάγει στους αρχαϊκούς και ρωμαϊκούς χρόνους. Ο ορεινός οικισμός προβάλλεται ως δείγμα του καρικού πολιτισμού. Ξεχωρίζει το όρθιο κτίσμα που έχει ερμηνευθεί ως ναός.

Ηράκλεια της Σαλβάκης

Η καρική πόλη, στους πρόποδες του Μπαμπαντάγ, γειτνίαζε με την Αφροδισιάδα. Η παρουσίαση αναφέρει κοινή λατρεία του ποτάμιου θεού Τμέλου. Στα σημαντικότερα κατάλοιπα συγκαταλέγονται το ρωμαϊκό τείχος και το στάδιο.

Απολλωνία της Σαλβάκης

Η θέση στην πεδιάδα του Ταβάς συνδεόταν οδικώς με την Καρία, τη Λυκία και τη Φρυγία. Η ακριβής χρονολογία ίδρυσης παραμένει άγνωστη. Ευρήματα από τον προϊστορικό οικισμό μαρτυρούν κατοίκηση από την Εποχή του Χαλκού.

Μαγνησία επί Μαιάνδρω

Η παράδοση αποδίδει την ίδρυσή της σε Μάγνητες από τη Θεσσαλία. Η παρουσίαση περιγράφει ένα ημιτελές οικοδόμημα για τελετές, δημόσιο αποχωρητήριο με 32 θέσεις, λουτρά, ωδείο, στάδιο, γυμνάσιο, αγορά, ρωμαϊκό ναό και βυζαντινά τείχη.

Νύσα

Η πόλη κοντά στο Σουλτανχισάρ άκμασε κατά τη ρωμαϊκή περίοδο. Εκεί σπούδασε ο Στράβων. Από τα μνημεία της ξεχωρίζουν το θέατρο, το βουλευτήριο, η βιβλιοθήκη, το γυμνάσιο, το στάδιο, η αγορά, οι γέφυρες, τα ρωμαϊκά λουτρά και οι βυζαντινές εκκλησίες.

Τράλλεις

Η πόλη κοντά στο σημερινό Αϊδίνι αναπτύχθηκε στην εύφορη λεκάνη του Μαιάνδρου και άλλαξε αρκετές φορές χέρια στα ελληνιστικά χρόνια. Ήταν γνωστή για την παραγωγή δερμάτων και ερυθρής κεραμικής. Με τις Τράλλεις συνδέονται οι γλύπτες Απολλώνιος και Ταυρίσκος και ο Ανθέμιος, ένας από τους αρχιτέκτονες της Αγίας Σοφίας.

Τρίπολις επί Μαιάνδρω

Η πόλη κοντά στο Μπουλντάν βρισκόταν σε σημείο επικοινωνίας της Λυδίας με την Καρία και τη Φρυγία. Ήταν εμπορικό και γεωργικό κέντρο. Τα κατάλοιπα ανήκουν κυρίως στη ρωμαϊκή και τη βυζαντινή εποχή. Τα νομίσματά της φέρουν αναφορές στη Λητώ, σε αγώνες και στον Μαίανδρο.

Σάρδεις

Η πρωτεύουσα των Λυδών έγινε έδρα περσικής σατραπείας τον 6ο αιώνα π.Χ. Στην περιοχή του Πακτωλού έχουν ανασκαφεί εργαστήρια επεξεργασίας χρυσού. Στο Μπιν Τεπέ διατηρούνται ταφικοί τύμβοι, τους οποίους η παρουσίαση συσχετίζει με τις περιγραφές του Ηροδότου.

Η Αφροδισιάδα εγγράφηκε στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO το 2017. Οι Σάρδεις και οι λυδικοί τύμβοι του Μπιν Τεπέ εγγράφηκαν το 2025. UNESCO World Heritage Centre.

Λυκία, Παμφυλία, Πισιδία και Κιλικία

Οι λαξευτοί τάφοι της Λυκίας, τα θέατρα της Παμφυλίας και οι οχυρές θέσεις της Πισιδίας και της Κιλικίας φωτίζουν διαφορετικές όψεις της ζωής στη νότια Μικρά Ασία. Στα Μύρα, η αρχαία πόλη συνδέεται με την εκκλησιαστική παράδοση για τον Άγιο Νικόλαο.

Ξάνθος

Σημαντικό κέντρο της αρχαίας Λυκίας στο σημερινό Κινίκ. Στον χώρο σώζονται η λυκική ακρόπολη, λαξευτοί τάφοι, σαρκοφάγοι, ταφικά μνημεία πάνω σε πεσσούς, θέατρο και κατάλοιπα παλαιοχριστιανικού ναού. Το Μνημείο των Νηρηίδων μεταφέρθηκε τον 19ο αιώνα στο Βρετανικό Μουσείο. Η αναφορά στους Λυκίους του Τρωικού Πολέμου ανήκει στην επική παράδοση.

Λυκικοί λαξευτοί τάφοι στην Ξάνθο.
Λυκικοί λαξευτοί τάφοι στην Ξάνθο. Dosseman / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.

Λητώον

Ιερό και πολιτικό κέντρο της Λυκίας με τρεις ναούς αφιερωμένους στη Λητώ, την Άρτεμη και τον Απόλλωνα. Στον ναό του Απόλλωνα βρέθηκε ψηφιδωτό με λύρα, τόξο και φαρέτρα. Στον χώρο υπάρχουν ακόμη κρήνη, εκκλησία, στοά και ελληνιστικό θέατρο. Η παρουσίαση τοποθετεί την εγκατάλειψη της θέσης στον 7ο αιώνα μ.Χ.

Μύρα και ναός του Αγίου Νικολάου

Τα Μύρα, στο σημερινό Ντέμρε, αναπτύχθηκαν ως πόλη του Κοινού των Λυκίων. Δύο ομάδες λαξευτών τάφων βρίσκονται κοντά στο θέατρο και στην ποτάμια νεκρόπολη. Στους χριστιανικούς χρόνους τα Μύρα έγιναν μητρόπολη. Με την πόλη συνδέεται η εκκλησιαστική παράδοση για τον Άγιο Νικόλαο, ενώ ο σωζόμενος ναός φέρει ίχνη διαδοχικών οικοδομικών φάσεων.

Πάταρα

Σημαντική λυκική πόλη με τρεις ψήφους στο Κοινό των Λυκίων. Ανασκαφικά ευρήματα μαρτυρούν κατοίκηση ήδη από τον 8ο αιώνα π.Χ. Η πόλη διατήρησε τη σημασία της και στους ρωμαϊκούς χρόνους ως διοικητικό κέντρο της Λυκίας και της Παμφυλίας.

Πίναρα

Η λυκική πόλη κοντά στο Μιναρέ συνδέεται με αποίκους από την Ξάνθο. Ο Στράβων και ο Στέφανος Βυζάντιος μνημονεύονται στην παρουσίαση για τη σημασία της. Η Πίναρα ήταν μία από τις έξι πόλεις του Κοινού των Λυκίων που διέθεταν τρεις ψήφους.

Τλως

Στο Γιακά της Φετιγιέ, η Τλως ήταν μέλος του Κοινού των Λυκίων. Η ακρόπολη οχυρώθηκε σε διαδοχικές περιόδους. Στη βορειοανατολική πλευρά σώζονται παλαιότερα τείχη και λυκικοί λαξευτοί τάφοι, ενώ στα ανατολικά και νοτιοανατολικά διακρίνονται ρωμαϊκές οχυρώσεις.

Τελμησσός

Στη σημερινή Φετιγιέ, τα πιο ευδιάκριτα αρχαία κατάλοιπα είναι οι λαξευτοί τάφοι και οι σαρκοφάγοι. Ο πιο γνωστός είναι ο τάφος του Αμύντα, που πήρε το όνομά του από την επιγραφή στον προθάλαμο. Η παρουσίαση σημειώνει ότι οι πολύ πρώιμες χρονολογήσεις παραμένουν υποθέσεις.

Λίμυρα

Παλαιά λυκική πόλη κοντά στη Φοινίκη της Αττάλειας. Συνδέεται με τον Λύκιο ηγεμόνα Περικλή και την προσπάθειά του να ενώσει τους Λυκίους. Μετά την κατάλυση της περσικής κυριαρχίας από τον Αλέξανδρο, η περιοχή πέρασε διαδοχικά στην εξουσία των διαδόχων του.

Αρύκανδα

Λυκική πόλη κοντά στη Φοινίκη της Αττάλειας. Η παρουσίαση αναφέρει ότι τα παλαιότερα κατάλοιπα που είχε υπόψη της χρονολογούνται στον 5ο αιώνα π.Χ. Η πόλη εκπροσωπήθηκε στο Κοινό των Λυκίων με μία ψήφο και υπέστη σοβαρές ζημιές από τον σεισμό του 141 μ.Χ.

Ροδιάπολη

Στην πόλη κοντά στο Κουμλούτζα ξεχωρίζει το ταφικό μνημείο του Οπραμόα, ευεργέτη του 2ου αιώνα μ.Χ., με εκτενή ελληνική επιγραφή. Σώζονται επίσης θέατρο, λουτρά, κατάλοιπα ναού, βιβλιοθήκη, Ασκληπιείο, εκκλησία, νεκροπόλεις και δεξαμενές.

Αντίφελλος

Η αρχαία πόλη στο σημερινό Κας ήταν αρχικά το επίνειο του Φελλού. Προς τους ελληνιστικούς χρόνους η Αντίφελλος αναπτύχθηκε, ενώ ο Φελλός υποχώρησε. Στα ρωμαϊκά χρόνια η εμπορία ξυλείας κέδρου και η σπογγαλιεία συνέβαλαν στην ευημερία της.

Δολίχη της Κέκοβας

Στο νησί Κέκοβα, απέναντι από τις λυκικές ακτές, κατάλοιπα οικοδομών, θεμέλια και κλίμακες φτάνουν μέσα στο νερό. Η παρουσίαση συνδέει τη θέση με την προστασία των απέναντι λιμανιών και με τον ελλιμενισμό και την επισκευή πλοίων. Αναφέρει ότι η ακριβής ιστορία του οικισμού παραμένει ασαφής.

Όλυμπος της Λυκίας

Η πόλη, κοντά στο Ουλουπινάρ της Αττάλειας, ήταν από τις ισχυρές πόλεις του Κοινού των Λυκίων. Η παρουσίαση συνδέει τη ρωμαϊκή επέμβαση με την καταπολέμηση της πειρατείας. Στο κοντινό Τσιραλί, όπου καίγονται φυσικά αέρια, τοποθετεί τη λατρεία του Ηφαίστου.

Φάσηλις

Η παράδοση αποδίδει την ίδρυση της παραθαλάσσιας πόλης κοντά στο Κεμέρ σε Ροδίους αποίκους τον 7ο αιώνα π.Χ. Η Φάσηλις διέθετε τρία λιμάνια. Περιήλθε στην περσική κυριαρχία και κατόπιν στον Αλέξανδρο, ο οποίος δέχθηκε εκεί απεσταλμένους από την Παμφυλία.

Ίδυρος

Στην περιοχή του Κεμέρ βρέθηκαν κατάλοιπα βυζαντινών κτισμάτων, ανάμεσά τους εκκλησία και παρεκκλήσιο. Μικρά ευρήματα και νομίσματα χρησιμοποιήθηκαν για τη χρονολόγηση της χρήσης των κτιρίων. Η παρουσίαση μνημονεύει επίσης τρίκογχο ναό στον όρμο Αϊϊσιγί.

Πέργη

Πόλη της Παμφυλίας στο σημερινό Ακσού. Ο Στράβων παραδίδει παράδοση εγκατάστασης αποίκων από το Άργος μετά τον Τρωικό Πόλεμο. Η πόλη παραδόθηκε στον Αλέξανδρο χωρίς αντίσταση. Σώζονται θέατρο, στάδιο, αγορά, κιονοστόλιστη οδός, ακρόπολη, νεκρόπολη, τείχη, γυμνάσιο, λουτρά, μνημειακή κρήνη και πύλες.

Άσπενδος

Η πόλη στο Μπελκίς του Σερίκ είναι γνωστή για το θέατρό της. Περιήλθε στην περσική κυριαρχία τον 6ο αιώνα π.Χ. και συνέχισε να κόβει νομίσματα στο όνομά της. Η παρουσίαση ερμηνεύει τη νομισματοκοπία ως ένδειξη σχετικής αυτονομίας.

Σίδη

Ο Στράβων και ο Αρριανός συνδέουν την ίδρυση της Σίδης με αποίκους από την αιολική Κύμη. Η πόλη γνώρισε λυδική, περσική και ελληνιστική κυριαρχία. Στον 5ο αιώνα μ.Χ. έγινε μητρόπολη της Παμφυλίας. Η παρουσίαση συνδέει τη συρρίκνωσή της με τις αραβικές επιδρομές και επικαλείται τη μαρτυρία του γεωγράφου Ιντρίσι για τη μεταγενέστερη εγκατάλειψη.

Σίλλυον

Η οχυρή πόλη κοντά στο Σερίκ αντιστάθηκε στον Αλέξανδρο, όπως αναφέρει ο Αρριανός. Τα τείχη και τα ερείπια της ελληνιστικής, ρωμαϊκής, βυζαντινής και σελτζουκικής περιόδου μαρτυρούν τη μακρά στρατιωτική σημασία της.

Σελεύκεια της Παμφυλίας

Για τη θέση κοντά στο Μαναβγκάτ χρησιμοποιείται στην παρουσίαση η ονομασία Σελεύκεια. Στην αγορά σώζονται ημικυκλικό κτίσμα που ερμηνεύεται ως βουλευτήριο ή ωδείο και κατάλοιπα μικρού ναού. Αναφέρονται επίσης λουτρά, νεκρόπολη και εκκλησία.

Αντιόχεια της Πισιδίας

Η πόλη στο Γιαλβάτς της Ισπάρτας παρουσιάζεται ως αποικία των Σελευκιδών. Η ακριβής χρονολογία ίδρυσής της παραμένει αδιευκρίνιστη στο αρχείο. Έγινε μητρόπολη της επαρχίας της Πισιδίας στα τέλη του 3ου αιώνα μ.Χ. και διατήρησε τη σημασία της στους βυζαντινούς χρόνους.

Σαγαλασσός

Σημαντική πόλη της ρωμαϊκής Πισιδίας, κοντά στο Αγλασούν. Ο μνημειακός πυρήνας αναπτύχθηκε σε άνδηρα. Η παρουσίαση αναδεικνύει τις κρήνες, το θέατρο, τους λαξευτούς τάφους, τα λουτρά, τα γλυπτά και τη μακρά παράδοση παραγωγής κεραμικής.

Σέλγη

Πόλη της Πισιδίας κοντά στο σημερινό Ζερκ. Η παρουσίαση παραδίδει δύο εκδοχές για την πρώιμη εγκατάσταση, που σχετίζονται με τους Δωριείς και με τη Ρόδο. Η Σέλγη έκοβε αργυρά νομίσματα ήδη από τον 5ο αιώνα π.Χ., με τύπους που θυμίζουν εκείνους της Ασπένδου.

Τερμησσός

Ορεινή πόλη των Σολύμων κοντά στο Κορκουτελί. Ο Αλέξανδρος την πολιόρκησε χωρίς να την καταλάβει. Η πόλη άκμασε στους ελληνιστικούς και ρωμαϊκούς χρόνους, όταν διατήρησε δικαίωμα αυτοδιοίκησης. Στις νεκροπόλεις ξεχωρίζουν οι λαξευτοί τάφοι και οι σαρκοφάγοι με μορφή μικρού ναού.

Ανάζαρβος

Η πόλη κοντά στο Κοζάν των Αδάνων διατηρεί τείχη με πύργους και πύλες, κιονοστόλιστη οδό, λουτρά και κατάλοιπα εκκλησίας. Έξω από τα τείχη βρίσκονται θέατρο, στάδιο, υδραγωγεία και λαξευτοί τάφοι. Ξεχωρίζουν η τρίτοξη αψίδα, το ψηφιδωτό της Θέτιδας και το μεσαιωνικό κάστρο πάνω από την πεδιάδα.

Μίσις, αρχαία Μοψουεστία

Η πόλη πάνω στον ποταμό Τζεϊχάν ή Πύραμο ήταν σημείο διέλευσης. Η κατοίκηση στην περιοχή ανάγεται στη Νεολιθική περίοδο. Η παρουσίαση αναφέρει ψηφιδωτά βασιλικής, εννιάτοξη πέτρινη γέφυρα, τείχη, υδραγωγεία, λουτρά και μεταγενέστερα οθωμανικά και σελτζουκικά κτίσματα.

Διοκαισάρεια της Κιλικίας

Στο Ουζουντζαμπουρτς της Μερσίνας δεσπόζει ο κορινθιακός ναός του Ολβίου Διός, ο οποίος μετατράπηκε σε χριστιανικό ναό. Ο ναός της Τύχης είναι επίσης κορινθιακού ρυθμού. Από το ρωμαϊκό θέατρο σώζονται μέρος των εδωλίων και θολωτή είσοδος.

Κανυτελλίς

Ο οικισμός στο Κανλί Ντιβανέ της Μερσίνας αναπτύχθηκε γύρω από φυσική καταβόθρα. Η παρουσίαση τον συνδέει με το βασίλειο της Όλβης και με μεταγενέστερη χριστιανική εγκατάσταση. Η διήγηση για καταδίκους που ρίχνονταν στην καταβόθρα καταγράφεται ως τοπικός θρύλος.

Αντιόχεια επί Κράγω

Κοντά στην Αλάνια, η πόλη φέρει το όνομα του Αντιόχου Δ΄ της Κομμαγηνής. Τα κατάλοιπα απλώνονται σε τρεις λόφους. Ανάμεσά τους βρίσκονται κιονοστόλιστη οδός, αγορά, λουτρά, νεκρόπολη με ταφικά μνημεία της Κιλικίας και μεσαιωνικό οχυρό πάνω από τη θάλασσα.

Κολυβρασσός

Οικισμός κοντά στην Αλάνια με ελληνιστικά κατάλοιπα και ενδείξεις ζωής έως τον Μεσαίωνα. Στη νοτιοδυτική νεκρόπολη βρίσκονται σαρκοφάγοι και λαξευτοί τάφοι. Η παρουσίαση αναφέρει επίσης ναό, δεξαμενή, ωδείο, κατοικίες, πύλη και τείχη.

Αμαξία

Η θέση βρίσκεται κοντά στην Αλάνια. Ο Στράβων τη συνδέει με την ξυλεία κέδρου για τη ναυπήγηση πλοίων. Ανάμεσα στα κατάλοιπα η παρουσίαση αναφέρει κρήνη με δεξαμενή, ημικυκλική εξέδρα με καθίσματα και επιγραφές, λατρευτικό συγκρότημα και νεκρόπολη.

Ιωτάπη

Η παραθαλάσσια πόλη πήρε το όνομα της συζύγου του Αντιόχου Δ΄ της Κομμαγηνής. Έκοβε νόμισμα από τα χρόνια του Τραϊανού έως τον Βαλεριανό, σύμφωνα με την παρουσίαση. Σώζονται κατάλοιπα ρωμαϊκής και βυζαντινής εποχής, ενώ οι ενεπίγραφες βάσεις αγαλμάτων μνημονεύουν αθλητές και ευεργέτες.

Λαέρτης

Στην περιοχή της Αλάνιας έχει βρεθεί φοινικική επιγραφή του 7ου αιώνα π.Χ., η οποία εκτίθεται στο τοπικό μουσείο. Τα σωζόμενα κτίσματα είναι κυρίως ρωμαϊκά. Αναφέρονται πύργοι, αγορά, οδός των αυτοκρατόρων, ωδείο ή θέατρο, ναοί, λουτρά και νεκρόπολη.

Σελινούς

Η πόλη βρίσκεται κοντά στο Γκαζίπασα. Εκεί πέθανε ο αυτοκράτορας Τραϊανός το 117 μ.Χ. Στον οχυρωμένο λόφο σώζεται δεξαμενή, ενώ προς την ακτή βρίσκονται τα κατάλοιπα της αγοράς. Στην πλαγιά διακρίνεται εκκλησία με αψίδα.

Σύεδρα

Κοντά στην Αλάνια σώζονται η μνημειακή πύλη, τα τείχη και δεξαμενές που τροφοδοτούνταν από πηγές. Στο λεγόμενο σπήλαιο του βαπτίσματος διατηρούνται ίχνη τοιχογραφιών. Στα ανατολικά της πόλης υπάρχουν λουτρά με ψηφιδωτό δάπεδο.

Η Ξάνθος και το Λητώον αποτελούν ενιαία εγγραφή στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO από το 1988. UNESCO World Heritage Centre.

Η ενδοχώρα της Ανατολίας, από τη Χαττούσα στον Ευφράτη

Από τους νεολιθικούς οικισμούς και την πρωτεύουσα των Χετταίων έως τις βραχοεκκλησιές της Καππαδοκίας και τα ψηφιδωτά του Ευφράτη, η ενδοχώρα διατηρεί τεκμήρια από πολλές διαφορετικές εποχές.

Χαττούσα

Στο Μπογάζκιοϊ του Τσορούμ διατηρούνται τα κατάλοιπα της πρωτεύουσας των Χετταίων. Η Άνω και η Κάτω Πόλη, η βασιλική ακρόπολη και το Γιαζιλίκαγια ανήκουν στο ευρύτερο σύνολο. Η παρουσίαση αναφέρει αρχεία με πινακίδες σφηνοειδούς γραφής, ναούς και μνημειακές πύλες, μεταξύ των οποίων οι πύλες των Λεόντων και των Σφιγγών.

Γιαζιλίκαγια

Υπαίθριο χεττιτικό ιερό κοντά στη Χαττούσα, με δύο στοές. Στη μεγάλη στοά, ανάγλυφες πομπές θεών και θεαινών καλύπτουν τις πλευρές του βράχου. Στην είσοδο της μικρής στοάς σώζονται ανάγλυφες φτερωτές μορφές με κεφάλι λέοντος.

Αλατζά Χογιούκ και Αρίννα

Η Αρίννα ήταν κέντρο της λατρείας της χεττιτικής θεάς του ήλιου. Η παρουσίαση αναφέρει ως υπόθεση την ταύτισή της με το Αλατζά Χογιούκ, κοντά στο Τσορούμ. Οι ανασκαφές αποκάλυψαν διαδοχικά στρώματα από τη Χαλκολιθική περίοδο έως τους φρυγικούς χρόνους. Στα χεττιτικά κατάλοιπα ξεχωρίζουν τα τείχη, η Πύλη των Σφιγγών, οι δρόμοι και το συγκρότημα ναού και ανακτόρου.

Σαρίσσα

Χεττιτική πόλη στο Κουσακλί της Σεβάστειας. Η παρουσίαση αναφέρει τη μνεία του τοπικού θεού της καταιγίδας στη συνθήκη που ακολούθησε τη μάχη του Καντές. Στις ανασκαφές βρέθηκαν μεγάλος ναός, πινακίδες και πήλινο ρυτό με δίδυμους ταύρους.

Εφλατούν Πινάρ

Χεττιτικό μνημείο κοντά στο Μπεϊσεχίρ του Ικονίου, σε φυσική πηγή. Αποτελείται από ογκόλιθους με ανάγλυφες μορφές, τις οποίες η παρουσίαση συνδέει με θεότητες του ουρανού και της γης. Η σημερινή ονομασία παραπέμπει στον Πλάτωνα, ενώ το μνημείο είναι πολύ παλαιότερο.

Ισκιλίπ

Ο οικισμός στην περιοχή του Τσορούμ συνδέεται στην παρουσίαση με προχεττιτικές εγκαταστάσεις, την παλαιά κατεργασία χαλκού και την ιστορία της Παφλαγονίας και της Γαλατίας. Στο κάστρο ξεχωρίζουν οι λαξευτοί τάφοι.

Ασικλί Χογιούκ

Νεολιθικός οικισμός με κατάλοιπα πρώιμης γεωργίας και κτηνοτροφίας. Η παρουσίαση αναφέρεται στην κατεργασία του χαλκού και στη σημασία των ευρημάτων του για τη μελέτη της προϊστορίας της Ανατολίας και της Εγγύς Ανατολής.

Τσατάλ Χογιούκ

Νεολιθικός οικισμός κοντά στο Τσούμρα του Ικονίου. Η παρουσίαση αναφέρει δεκατρία οικοδομικά στρώματα. Τα σπίτια και τα ευρήματα από τους χώρους τους προσφέρουν στοιχεία για την εγκατάσταση των ανθρώπων σε μόνιμες κοινότητες.

Τσαγιονού

Ο προϊστορικός οικισμός κοντά στο Εργανί του Ντιγιάρμπακιρ ανήκει στις πρώιμες αγροτικές κοινότητες της Ανατολίας. Οι έρευνες διακρίνουν διαφορετικές φάσεις της Νεολιθικής περιόδου. Στη γύρω περιοχή η παρουσίαση μνημονεύει σπήλαια και κατάλοιπα κατοικιών.

Αμόριο

Κοντά στο Εμίρνταγ του Αφιόν, το Αμόριο έκοβε δικά του νομίσματα ήδη από τον 1ο αιώνα π.Χ., σύμφωνα με την παρουσίαση. Απέκτησε μεγάλη σημασία στους βυζαντινούς χρόνους. Με την πόλη συνδέεται η φρυγική ή αμοριανή δυναστεία, η οποία έδωσε τρεις αυτοκράτορες.

Αιζανοί

Η πόλη στο Τσαβντάρχισαρ της Κιουτάχειας άκμασε τον 2ο και τον 3ο αιώνα μ.Χ. και αργότερα έγινε επισκοπική έδρα. Σώζονται ο ναός του Διός, το συγκρότημα θεάτρου και σταδίου, λουτρά, γυμνάσιο, γέφυρες, αρχαίο φράγμα, κιονοστοιχίες, νεκροπόλεις και το ιερό σπήλαιο της Μητέρας Στευνηνής.

Απάμεια Κιβωτός

Η αρχαία πόλη βρίσκεται στο σημερινό Ντινάρ του Αφιόν. Κατά τον Στράβωνα, υπήρξε σημαντικό εμπορικό κέντρο της ρωμαϊκής επαρχίας της Ασίας μετά την Έφεσο. Λειτούργησε ως έδρα διοικητικής περιφέρειας. Από τα μνημεία της σώζονται τμήματα του θεάτρου και του σταδίου.

Ιεράπολη της Φρυγίας

Η αρχαία πόλη στο Παμούκκαλε συνδέεται με τις θερμές πηγές και τις αποθέσεις τραβερτίνη. Άκμασε στα ρωμαϊκά χρόνια και απέκτησε ιδιαίτερη σημασία για τους χριστιανούς λόγω της παράδοσης για το μαρτύριο του Αποστόλου Φιλίππου. Η παρουσίαση περιγράφει λουτρά έξω από την πόλη, μεγάλο θέατρο και παράσταση της Μέδουσας στην είσοδο.

Λαοδίκεια επί του Λύκου

Η πόλη κοντά στο Ντενιζλί βρισκόταν σε οδικό κόμβο και πλούτισε από το εμπόριο, ιδίως υφασμάτων και μαρμάρου. Την επισκέφθηκαν ο Κικέρων και ο Αδριανός. Έγινε μητρόπολη της Φρυγίας και μνημονεύεται ανάμεσα στις επτά Εκκλησίες της Αποκάλυψης. Σώζονται στάδιο, θέατρα, λουτρά, αγορές, νυμφαία, πύλες, βουλευτήριο, ναοί και εκκλησίες.

Καππαδοκία

Η διάβρωση των ηφαιστειακών αποθέσεων διαμόρφωσε τα βραχώδη τοπία της Καππαδοκίας. Στους μαλακούς βράχους λαξεύτηκαν κατοικίες, εκκλησίες με τοιχογραφίες και περιστεριώνες. Η παρουσίαση συνδέει την περιοχή με τους Χετταίους και με μεταγενέστερα δίκτυα εμπορίου. Περιλαμβάνει το Γκιόρεμε, το Ουτσχισάρ, την κοιλάδα Ιχλάρα, το Ζέλβε και τους υπόγειους οικισμούς του Ντερίνκουγιου, του Καϊμακλί και του Οζκονάκ.

Υπόγειοι οικισμοί της Καππαδοκίας

Η παρουσίαση συσχετίζει την περιγραφή υπόγειων κατοικιών στην Κύρου Ανάβαση του Ξενοφώντα με την παλαιά παράδοση υπόγειων κατασκευών στην Ανατολία. Εξετάζει ως υπόθεση τη συμβολή των Χετταίων και συνδέει τη μεταγενέστερη χρήση των οικισμών με τις ανάγκες καταφυγής και λατρείας στους βυζαντινούς χρόνους. Ανάμεσα στα παραδείγματα που παραθέτει είναι το Καϊμακλί, το Ντερίνκουγιου, το Μαζί, το Οζλούτζε, το Οζκονάκ και το Τατλαρίν.

Χασάνκεϊφ

Ιστορικός οικισμός στον Τίγρη, στην επαρχία Μπάτμαν. Τα πολυάριθμα λαξευτά σπήλαια χρησιμοποιήθηκαν ως κατοικίες. Η παρουσίαση τονίζει τη σημασία του οικισμού ως εμπορικού, πολιτιστικού και πολιτικού κέντρου των μεσαιωνικών χρόνων.

Όρος Νεμρούτ

Στην κορυφή βρίσκεται το ταφικό και λατρευτικό συγκρότημα του Αντιόχου Α΄ της Κομμαγηνής. Ο τύμβος δεσπόζει στα περάσματα του Ευφράτη. Στα ανατολικά και τα δυτικά άνδηρα στήθηκαν κολοσσικά καθιστά αγάλματα, πλαισιωμένα από λέοντες, αετούς και ενεπίγραφους ή ανάγλυφους ορθοστάτες. Στην κοντινή Αρσάμεια βρίσκεται ιερός χώρος συνδεδεμένος με τον Μιθριδάτη.

Ζεύγμα

Η πόλη κοντά στο Νιζίπ συνδέεται με τον Σέλευκο Α΄ Νικάτορα. Η θέση της σε διάβαση του Ευφράτη ευνόησε το εμπόριο και της έδωσε στρατηγική σημασία. Τμήματα της αρχαίας πόλης καλύφθηκαν από τα νερά του φράγματος Μπιρετζίκ. Τα ρωμαϊκά ψηφιδωτά με μυθολογικές παραστάσεις εκτίθενται στο μουσείο του Γκαζιαντέπ.

Το Εθνικό Πάρκο Γκιόρεμε και οι βραχώδεις θέσεις της Καππαδοκίας, η Χαττούσα, το όρος Νεμρούτ, η Ιεράπολη–Παμούκκαλε και ο νεολιθικός οικισμός Τσατάλ Χογιούκ περιλαμβάνονται στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO. UNESCO World Heritage Centre.

Ετοίμασε για δημοσίευση Δρ. Μπάμπουλλας Θεμιστοκλής